Sondaj eski çağlardan beri insanoğlunun çeşitli amaçlarla (arama, araştırma,

üretim, enjeksiyon, reenjeksiyon, atık depolama, vb.) yeryüzünde dikey (aşağı,

yukarı), yatay, eğimli, yönlü olarak açtıkları dairesel kesitli boşluklardır.

Sondaj işlemlerinden günümüzde; petrol, doğalgaz, jeotermal gibi enerji ve

yeraltı suyu üretiminde birincil olarak yararlanılmaktadır. Yukarıda sıralanan

sektörlerde kullanılan sondaj işlemleri, genellikle projede en çok gideri

oluşturan  kalemdir. Sondajı diğer arama-araştırma işlemlerinden ayıran en

önemli farklardan bir tanesi de başarısız olunması durumunda, işlemi yapanın

maddi kaybının yanında görünen veya görünmeyen ortamlara hatta kalıcı

olabilecek zararlar verebilmesidir.

Sondaj çalışmalarında ilke; sondaj yapılacak lokasyonda sondajın yörüngesi

üzerinde karşılaşılacak; delinebilirlik, basınç, içerdikleri akışkanın

özellikleri farklı olan yeraltındaki katmanların uygun yöntemlerle yalıtılarak

amaçlanan katmanın atmosfere açılmasıdır. Doğal olarak kuyuda kalacak

malzemenin kuyu hangi amaçla kullanılacaksa işlevini o amacı gerçekleştirmek

için kuyu ömrü süresince koruyacak şekilde seçilmesi ve yerine yerleştirilmesi

gerekecektir. Bu iş yapılırken kazılan ve işlem yapılan yer görülemediğinden,

çalışmalar sondajcının bilgi ve deneyimi ile yukarıdan, görmeden yapılır.

Sondajcı çalışırken iki ana veriden yararlanır, birincisi sondaj dizisinin ağırlığı

ikincisi (genellikle kullanılan düz sirkülasyonlu ve çamurla çalışma yapıldığı

varsayımıyla) pompa basıncıdır.

Jeotermal Sektöründe Sondajın Yeri

Jeotermal enerjinin kullanılır duruma getirilmesi için arama-araştırma, üretim

ve reenjeksiyon çalışmalarının yapılması gerekmektedir. Bu çalışmaların en

son ve en pahalı  aşaması sondajdır.

Jeotermal sondajlar, diğer sondajlardan ayılan özellikleri nedeniyle genellikle

daha zor ve daha pahalıdırlar. Bir jeotermal sondaj aynı derinlikteki ortalama

bir petrol kuyusundan yaklaşık %30 daha pahalıdır. Bu sondajlarda her ne

kadar normal petrol kuyularında kullanılan ekipman, standart ve yöntemler

kullanılıyorsa da bu fark kazılan birimlerin genellikle daha duraysız ve sıcak

olmasından gelir.

Bu sektördeki üretim ve reenjeksiyon kuyularının nasıl açılması gerektiğini

görerek uygulanan bazı olumsuz örneklerle konunun önemini anlatmaya

çalışalım.

Tekniğine Uygun Açılmış Bir Jeotermal Kuyu

Yüzeyde bulunan gevşek formasyonu ve varsa yeraltı suyunu izole etmek

amacıyla, kazılan kuyuya boru dizisi indirilerek çimentolanır. İndirilen bu

diziye yüzey boru (surface casing) denilir. Bu aşamada kuyu kazılırken

kuyu  başı güvenliği olmadığı için yüzey aktivitesi beklenen lokasyonlarda

kazı çok  dikkatli gözlenmelidir.

Ardından bu boru dizisi içerisinden sondaja devam edilerek tekrar bir boru

dizisi indirilir ve çimentolanır. Ara boru (intermediate casing) dizisi olarak

isimlendirilen bu diziden sonra hedeflenen rezervuar düzeyine kadar sondaja

devam edilir ve üretim boru dizisi (production casing) kuyuya indirilerek

arkası çimentolanır. Kuyu başı güvenliği sağlandıktan ve belli testler

yapıldıktan sonra hedeflenen düzey (üretim veya reenjeksiyon yapılacak

rezervuar) kazılarak gerekiyorsa bu düzeye delikli borular indirilir. Ardından

kuyu üretime alınarak gerekli testlerin yapılmasına geçilir.

  Yukarıdaki paragrafta anlatılan işlemlerle

  tekniğine uygun olarak açılmış bir jeotermal

  sondaj kuyusu Şekil 1 de toplu olarak

  gösterilmiştir. Burada yapılacak bir hata

  büyük zararlara neden olabilir. Bir sonraki

  başlıkta sistematik olarak bunlar incelenmiştir.

  Türkiye’de su sondajı yapacak bir sondör

  mevzuat gereği DSİ’de sınava girerek belge

almalıdır. Her ne kadar TSE’de su sondajı

standardı yoksa bile DSİ’nin bu konuda yayınları ve kuyu projelerinin aynı

kurum tarafından onaylanması koşulu vardır.

Jeotermal konusunda böyle bir standart olmadığı gibi kuyu projesini onaylayacak

bir kurumda yürürlükteki mevzuatta yoktur. Kullanılacak ekipmanla ilgili bu

eksiklik kuyuları kazacak personel içinde aynen devam etmektedir.